Op een maandag in de Tweede Kamer stond de vraag: waar is financieminister Eelco Heinen? Terwijl een debat over het voorgestelde box-3-reform gaande was, kon de minister niet verschijnen. Hij bevond zich in Brussel voor een Europese afspraak, waardoor staatssecretaris Eelco Eerenberg zijn plaats innam. De afwezigheid viel op, zeker omdat Heinen zelf in februari nog een lopend parlementair traject van de rails had gehaald door een wetsvoorstel abrupt terug te sturen naar de eerste lezing.
Diezelfde avond verscheen Heinen in een opgenomen segment van het Sinterklaasjournaal, waarin een zogenaamd ‘dochter’ een ludieke wens uitsprak: 10 miljoen euro van de Sint. Het was een geïnsinueerde grap; in werkelijkheid heeft Heinen twee zonen. Het tafereel onderstreepte de kloof tussen de publieke optredens van de minister en zijn afwezigheid in de cruciale parlementaire setting.
Het box-3-voorstel en het ontstane begrotingsgat
Het kernpunt van het debat betreft een ingrijpende wijziging van box 3, waarin vermogenswinst wordt belast. Heinen had eerder een plan om winsten op niet-gerealiseerde vermogensgroei te belasten, maar verwierp dit ten gunste van een vermogenswinstbelasting die vanaf 2028 moet gelden. De Raad van State waarschuwde recent dat de Belastingdienst nog niet klaar is om deze nieuwe heffing door te voeren, en noemde het ‘niet verantwoord’ om het toch al in 2028 te implementeren.
Het financiële effect is enorm. Door de oorspronkelijke plannen te laten vallen, mist de overheid naar schatting meer dan 20 miljard euro aan inkomsten tot 2040. Heinen heeft slechts een klein deel van dit bedrag gecompenseerd, waardoor er een ongedekte begrotingskloof van 17,5 miljard euro ontstaat. Deze leemte komt neer op ongeveer €1.000 per inwoner en zal later generaties belasten, naast een vergelijkbaar probleem rond de hypotheekrenteaftrek.
Politieke dynamiek en historische vergelijking
De coalitie, bestaande uit D66, VVD en CDA, krijgt steun van partijen als BBB, SGP en JA21 om de wet door de Tweede Kamer te loodsen. De oppositie vroeg om extra expertise-bijeenkomsten, maar die werden geblokkeerd. Hierdoor ontstaat de indruk dat de regering de uitvoeringkwesties bij de Belastingdienst bewust negeert. Critici wijzen op een patroon: Heinen heeft eerder de invoering van de aangepaste hypotheekrenteaftrek – een maatregel die in 2031 ingaat – uitgesteld, met een verlies van €1-2 miljard per jaar voor de overheid.
Historisch gezien staan ministers van Financiën in Nederland bekend om hun prudentie. Figuren als Jelle Zijlstra (met de Zijlstra-norm) en Gerrit Zalm (Zalm-norm) hebben budgettaire standaarden neergelegd die zorgen voor een duurzame staatskas. Heinen breekt met die traditie door politieke belangen boven de rijksfinanciën te plaatsen, waardoor hij zich in de ogen van velen heeft gediskwalificeerd als ‘schatkistbewaarder’.
De schaamte die de minister in de publieke opinie ondervindt, wordt versterkt door de symboliek van het Sinterklaas-optreden. Terwijl hij optreedt als een vrolijke figuur, laat hij in de feitelijke financiën een enorme leemte achter. De combinatie van afwezigheid in de Kamer, een onvolledig gefinancierd belastingplan en een gebrek aan transparantie maakt zijn positie steeds moeilijker te verdedigen.
Gevolgen voor de toekomstige overheidsfinanciën
Met een begrotingsdeficit van 2,9 % van het BBP in 2027, net onder de Europese limiet van 3 %, heeft de regering weinig ruimte om onverwachte schokken op te vangen. De afwezigheid van een robuuste buffer maakt het land kwetsbaar voor economische neergangen. Bovendien heeft de recente beslissing om bezuinigingen op de sociale zekerheid te schrappen om de politieke agenda van andere partijen te dienen, de reputatie van de Financiën-minister verder onder druk gezet.
Samengevat staan de Nederlandse staatsfinanciën onder een flinke druk. Het huidige box-3-plan zonder adequate dekking, de historische afwezigheid van de minister in cruciale debatten en de trend om fiscale maatregelen uit te stellen, vormen een risico voor de toekomstige generaties. Of de coalitie de politieke prijs betaalt of de economie genoeg veerkracht toont, blijft een open vraag.
